Uşaqlarda dizartriya: aydın danışmağa mane olan motor nitq pozuntusu
Uşağınız danışır, lakin sözlərini anlamaq çətindir? Səsi bəzən zəif, sıxılmış və ya burundan gəlirmiş kimi səslənir? Bu əlamətlərin müxtəlif səbəbləri ola bilər. Onlardan biri dizartriya adlanan motor nitq pozuntusudur.
Dizartriya nitq üçün lazım olan əzələlərin gücünə, tonusuna və ya hərəkət koordinasiyasına təsir edən sinir sistemi problemləri ilə əlaqəlidir. Nəticədə səslərin tələffüzü ilə yanaşı, səsin gücü, nəfəsin danışıqla uyğunlaşması və nitqin ritmi də dəyişə bilər. Dizartriya həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə müşahidə olunur.
Uşaqlarda dizartriyanın əlamətləri
Valideynlər uşağın nitqində aşağıdakı xüsusiyyətləri görə bilərlər:
- Sözlərin qeyri-aydın səslənməsi.
- Səsin həddindən artıq zəif və ya gərgin olması.
- Nitqin burun çalarlı səslənməsi.
- Danışıq zamanı qeyri-adi fasilələr və ritm dəyişiklikləri.
- Dil və dodaq hərəkətlərində çətinlik.
Bəzi uşaqlarda ağız suyunun axması və udma çətinliyi də yanaşı müşahidə oluna bilər. Bu əlamətlər olduqda onları ayrıca qiymətləndirmək vacibdir. Sadalanan xüsusiyyətlər təkbaşına dizartriya diaqnozu qoymağa kifayət etmir.
Hər anlaşılmaz nitq dizartriya deyil
Uşağın bəzi səsləri səhv deməsi müxtəlif nitq problemləri ilə əlaqəli ola bilər. Buna görə yalnız sosial şəbəkədəki təsvirə əsasən nəticə çıxarmaq düzgün deyil.
Dizartriyanın özü intellektin və deyiləni anlama qabiliyyətinin zəif olması demək deyil. Uşaq nə demək istədiyini bilə, lakin onu aydın səsləndirməkdə çətinlik çəkə bilər. Bununla yanaşı, əlavə inkişaf və ya dil çətinlikləri də mövcud ola bilər və ayrıca araşdırılmalıdır.
Dizartriyanın hansı növləri var?
Dizartriya müxtəlif klinik formalarda müşahidə edilir. Aşağıdakı təsvirlər ümumi məlumat üçündür:
- Spastik dizartriya: əzələ tonusunun artması ilə əlaqəli ola bilər; səs sıxılmış və sərt, nitq isə ləng səslənə bilər.
- Flaksid (boş) dizartriya: əzələ zəifliyi ön plandadır; nəfəsli səs və burun çaları müşahidə oluna bilər.
- Ataksik dizartriya: hərəkət koordinasiyası pozulur; tələffüz, ritm və vurğular qeyri-sabit olur.
- Hipokinetik dizartriya: səs zəif və monoton ola bilər. Nitq tempi normal qala və ya sürətlənə bilər.
- Hiperkinetik dizartriya: qeyri-iradi hərəkətlər səs və tələffüzdə dəyişkənlik yarada bilər.
- Qarışıq dizartriya: bir neçə formanın xüsusiyyətləri birlikdə müşahidə edilir.
Bunlar tam təsnifat deyil. Dizartriyanın növünü müəyyənləşdirmək üçün peşəkar qiymətləndirmə lazımdır.
Qiymətləndirmə necə aparılır?
Qiymətləndirmədə uşağın inkişaf və sağlamlıq tarixçəsi, ailənin müşahidələri və gündəlik ünsiyyət ehtiyacları nəzərə alınır. Loqoped uşağın danışığını dinləyir, müxtəlif nitq tapşırıqlarından istifadə edir və nitqdə iştirak edən strukturların hərəkətlərini yoxlayır.
Məqsəd yalnız səhv deyilən səsləri tapmaq deyil. Uşağın hansı şəraitdə daha aydın danışdığını və ünsiyyət zamanı hansı dəstəyə ehtiyac duyduğunu müəyyənləşdirmək də vacibdir. Ehtiyac olduqda nevroloq və digər mütəxəssislərlə birgə qiymətləndirmə təşkil edilir.
Loqopedik dəstək nəyə yönəlir?
Dəstək proqramı uşağın ehtiyaclarına uyğun hazırlanır. Nitqin aydınlığı, səsin istifadəsi, danışıq tempi və nəfəsin nitqlə uyğunlaşdırılması üzərində işlənə bilər.
Bəzi uşaqlar üçün şəkil və simvol lövhələri və ya elektron ünsiyyət vasitələri də faydalıdır. Əsas məqsəd uşağın fikrini, istəyini və ehtiyacını daha rahat ifadə etməsinə kömək etməkdir.
Bütün uşaqlara eyni məşq proqramını tətbiq etmək uyğun deyil. Ev tapşırıqları mütəxəssisin müəyyən etdiyi məqsədlərə əsaslanmalıdır. Nəticə əsas səbəbdən və çətinliyin dərəcəsindən asılıdır; əvvəlcədən sabit seans sayı və tam sağalma vədi vermək olmaz.
Valideyn gündəlik ünsiyyətdə necə kömək edə bilər?
Uşaq danışarkən ona vaxt ayırın və fikrini bitirməsinə imkan verin. Televizor və digər fon səslərini azaltmaq danışığı izləməyi asanlaşdıra bilər. Başa düşmədiyiniz hissəni sakit şəkildə dəqiqləşdirin və uşağın jestlərindən də istifadə etməsinə şərait yaradın.
Alliance Clinic-ə müraciət
Uşaq nitqinin qiymətləndirilməsi Alliance Clinic-in Uşaq İnkişafı və Reabilitasiya Şöbəsi çərçivəsində aparılır; lazım olduqda nevroloq və digər mütəxəssislər qoşulur. Böyüklərdə insult və ya travmadan sonrakı nitq çətinliyində Bakı Bərpa Mərkəzinin loqopedi ilə də əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Qəbul vaxtı və uyğun mütəxəssis barədə məlumat: 050 310 07 88.
Təcili hal: nitq qəfil pozularsa, xüsusilə üzün bir tərəfində sallanma və ya qolda zəiflik yaranarsa, planlı loqoped qəbulunu gözləmədən təcili tibbi yardım çağırın.
Əlaqəli yazılar
Mənbələr
- ASHA: Dysarthria
- ASHA: Childhood Apraxia of Speech
- NHS: Dysarthria
- Oxford Health NHS FT, Homerton Healthcare NHS FT: uşaqlarda dizartriya üzrə valideyn materialları
Bu yazı məlumat xarakterlidir və həkim və ya loqoped qiymətləndirməsini əvəz etmir.