Analiz üçün neçə saat ac qalmaq lazımdır — və hansı testdə lazım deyil

«Neçə saat ac qalmalıyam?» laboratoriyaya ən çox verilən sualdır. Cavab bir rəqəm deyil — hansı testin təyin edildiyindən asılıdır. Bəzi testlərdə aclıq şərtdir, bəzilərində isə artıq köhnəlmiş qaydadır.

Qısa xülasə:

• Standart tövsiyə: səhər, gecə boyu davam edən 12 saatlıq aclıqdan sonra.
• Su içmək olar; çay, qəhvə, kofeinli içkilər və alkoqol olmaz.
• Aclıq qanda qlükoza üçün şərtdir.
• Lipid profili üçün aclıq artıq rutin tələb deyil — Avropa konsensusu 2016-cı ildə bunu dəyişib.
• Amma istisnalar var və onlar konkretdir.

Standart qayda haradan gəlir

Avropa Klinik Kimya və Laboratoriya Tibbi Federasiyasının (EFLM) preanalitik faza üzrə işçi qrupu rutin qan testləri üçün belə standart təklif edib: nümunə səhər, gecə boyu davam edən 12 saatlıq aclıqdan sonra alınmalı; su içməyə icazə verilir, çay, qəhvə və digər kofein tərkibli içkilər, həmçinin alkoqol qadağandır; nümunədən əvvəl ağır fiziki yükdən və siqaretdən çəkinmək lazımdır.

«Su olar» hissəsi vacibdir və çox vaxt bilinmir. Dehidratasiya bir sıra göstəricini süni yüksəldir, ona görə susuz qalmaq faydalı deyil.

Xolesterol: qayda dəyişib

Uzun illər lipid profili üçün 8–12 saatlıq aclıq şərt sayılırdı. 2016-cı ildə Avropa Ateroskleroz Cəmiyyəti (EAS) və EFLM birgə konsensus sənədində bunu dəyişdi: uzadılmış aclıq lipid profilinin təyini üçün rutin olaraq tələb olunmur (Nordestgaard B.G. və həmmüəllifləri, Eur Heart J, 2016;37(25):1944–1958).

Məntiq maraqlıdır: ac qarına alınmış nümunə sutka ərzindəki orta mənzərəni əks etdirmir — insan günün böyük hissəsini ac keçirmir.

İstisnalar

Həmin sənəd aclığın hansı hallarda yenə tələb olunduğunu da göstərir:

• Ac olmayan vəziyyətdə triqliserid 5 mmol/L-dən (440 mg/dL) yuxarı çıxıbsa.
• Məlum hipertriqliseridemiya varsa.
• Hipertriqliseridemik pankreatitdən sonrakı bərpa dövründədirsə.
• Ağır hipertriqliseridemiyaya səbəb ola bilən dərmana başlanılırsa.
• Eyni nümunədə aclıq və ya səhər nümunəsi tələb edən başqa testlər varsa — məsələn ac qarına qlükoza və ya dərman səviyyəsinin monitorinqi.

Sonuncu bənd praktikada ən çox rast gəlinənidir: check-up paketində xolesterolla yanaşı qlükoza da varsa, aclıq yenə lazım olur.

Lipid göstəricilərinin özünün necə oxunduğu: xolesterol paneli: LDL, HDL və triqliserid.

Laboratoriyanın qaydası fərqli ola bilər

Yuxarıdakılar beynəlxalq tövsiyələrdir. Konkret laboratoriyanın öz protokolu fərqli ola bilər və həkim müəyyən hallarda ac qarına tələb edə bilər.

Ona görə ən düzgün addım sadədir: nümunə verməzdən əvvəl soruşun — hansı testlər təyin edilib və onlar üçün aclıq lazımdırmı.

Aclıqdan başqa nələr vacibdir

Aclıq hazırlığın yalnız bir hissəsidir. Digər qaydalar:

• Bədən mövqeyi və dincəlmə — nümunədən əvvəl 15–20 dəqiqə oturaq vəziyyətdə dincəlmək tövsiyə olunur.
• Fiziki yük — ağır məşqdən sonra bəzi göstəricilər dəyişir.
• Dərmanlar və qida əlavələri — dayandırmayın, sadəcə deyin: analizdən əvvəl dərman qəbulu.
• Günün saatı — TSH kimi göstəricilər üçün əhəmiyyətlidir.

Tam siyahı: analizə necə hazırlaşmalı.

Tez-tez verilən suallar

12 saat ac qala bilmirəm, nə etməli?

Nümunəni səhərə yazın — gecə yuxusu aclıq müddətinin böyük hissəsini onsuz da doldurur. Mümkün deyilsə, laboratoriyaya deyin: bəzi testlər üçün aclıq şərt deyil.

Su içmək aclığı pozurmu?

Xeyr. EFLM tövsiyəsi aclıq dövründə su içməyə icazə verir.

Siqaret çəkə bilərəmmi?

Nümunədən əvvəl çəkinmək tövsiyə olunur. Siqaret bəzi göstəricilərə təsir edir — məsələn neytrofil sayının artması ilə əlaqələndirilir.

Dərmanımı bir stəkan su ilə içdim, aclıq pozuldumu?

Su özü aclığı pozmur. Dərmanın nəticəyə təsiri isə ayrı sualdır — nə qəbul etdiyinizi laboratoriyaya deyin.

Uşaq üçün də 12 saat lazımdırmı?

Uşaqlarda uzun aclıq həmişə uyğun deyil və qaydalar yaşa görə fərqlənir. Bunu mütləq əvvəlcədən soruşun — uşaqdan qan alma.

Nəticə

Standart qayda səhər və 12 saatlıq aclıqdır, su isə icazəlidir. Amma bu qayda universal deyil: xolesterol üçün aclıq artıq rutin tələb sayılmır, qlükoza üçün isə şərtdir. Ona görə ən düzgün cavab paketin tərkibindən asılıdır — nümunə verməzdən əvvəl soruşun.

Sualınız varsa qeydiyyat şöbəmizə zəng edə və ya onlayn randevu yaza bilərsiniz.

Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir.