Badamcıqətrafı (peritonsilyar) abses: əlamətləri, drenajı və təcili hallar
Badamcıqətrafı abses, tibbi adı ilə peritonsilyar abses, badamcığın arxasında və ətrafındakı toxumada irin toplanmasıdır. Adətən müalicə olunmamış və ya gec müalicə olunan tonzillitin ağırlaşması kimi yaranır. Əsas fərqi ağrının bir tərəfdə çox güclü olması, ağzı açmağın çətinləşməsi və səsin «ağızda isti kartof varmış kimi» boğuq çıxmasıdır. Bu vəziyyət evdə keçməsi gözlənilən boğaz ağrısı deyil: həkim tərəfindən qiymətləndirilməli və çox vaxt irin boşaldılmalıdır.
Praktikada «paratonzilyar abses» və ingilis dilindən gələn «quinsy» adları da işlədilir. Hamısı eyni vəziyyəti bildirir. Abses ən çox yeniyetmə və gənc yetkinlərdə görülür, kiçik uşaqlarda daha nadirdir.
Badamcıqətrafı abses nədir və necə yaranır?
Damaq badamcıqları kapsul adlanan nazik qişa ilə əhatə olunub. İltihab bu qişadan kənara, badamcıqla udlaq əzələləri arasındakı boşluğa yayılanda əvvəl şişkinlik və sərtləşmə (selülit), sonra isə irinli boşluq yarana bilər. Bakteriyalar arasında A qrupu streptokok tez-tez rast gəlinir, amma çox vaxt bir neçə mikrob birlikdə iştirak edir.
Badamcıqətrafı iltihab həmişə abses demək deyil. İrin hələ toplanmayıbsa, müalicə fərqli olur. Bu fərqi evdə boğaza baxmaqla müəyyən etmək mümkün deyil, onu müayinədə həkim ayırır.
Peritonsilyar absesin əlamətləri
Abses adi boğaz ağrısı ilə başlaya bilər, lakin bir neçə gün ərzində şikayətlər ağırlaşır. Diqqət çəkən əlamətlər bunlardır:
- bir tərəfdə getdikcə artan, qulağa yayılan güclü boğaz ağrısı;
- ağzı açmaqda çətinlik (trizm), çeynəmək və danışmaq ağrılı olur;
- boğuq, «tıxanmış» səs;
- udmağın çətinləşməsi, bəzən tüpürcəyi belə uda bilməmək və ağızdan axıtmaq;
- hərarət, halsızlıq, ağızdan pis qoxu;
- boyunda ağrılı, böyümüş limfa düyünləri;
- dilçəyin (uvula) sağlam tərəfə itələnməsi, bunu adətən həkim müayinədə görür.
Bir neçə gün tonzillit kimi keçən şikayətdən sonra ağrının bir tərəfdə kəskin artması və ağzın tam açılmaması ən tipik mənzərədir.
Hansı hallarda dərhal təcili yardım lazımdır?
Aşağıdakı əlamətlərdən biri varsa, planlı qəbulu və ya onlayn cavabı gözləməyin, ən yaxın təcili tibbi yardım şöbəsinə müraciət edin və ya 103-ə zəng edin:
- nəfəs almaqda çətinlik, xırıltılı nəfəs;
- tüpürcəyi uda bilməmək, ağızdan axıtma;
- boyunda sürətlə böyüyən şişkinlik;
- maye qəbul edə bilməmək, ciddi halsızlıq;
- ağızdan və ya boğazdan qanaxma.
Belə hallarda şikayəti sosial şəbəkə mesajı ilə çatdırmaq uyğun deyil, çünki cavabın gecikməsi tibbi yardımı da gecikdirir. Müayinədə şikayətin nə vaxt başladığını və necə dəyişdiyini, qəbul etdiyiniz dərmanları və allergiyanızı deyin.
Kimlərdə abses riski daha yüksəkdir?
Badamcıqətrafı abses istənilən yaşda yarana bilər, amma ən çox yeniyetmələrdə və gənc yetkinlərdə görülür. Riski artıran hallar bunlardır:
- tez-tez təkrarlanan tonzillit;
- bakterial tonzillitin müalicəsinin gec başlanması və ya yarımçıq saxlanması;
- əvvəllər keçirilmiş badamcıqətrafı abses;
- siqaret çəkmək;
- diş və diş əti infeksiyaları.
Uşaqlarda abses daha nadirdir, lakin uşaq ağzını aça bilmirsə, yeməkdən və içməkdən imtina edirsə, səsi dəyişibsə və ağzından tüpürcək axırsa, bu əlamətlər ciddi qəbul edilməlidir. Kiçik uşaqlarda şikayəti dəqiq ifadə etmək çətin olduğu üçün valideynin müşahidəsi xüsusilə vacibdir.
Abses adi anginadan necə fərqlənir?
Tonzillitdə, yəni anginada ağrı adətən hər iki tərəfdə olur, ağız açılır, səs dəyişsə də danışmaq mümkündür. Badamcıqətrafı absesdə isə ağrı bir tərəfdə dominantdır, ağzı açmaq çətinləşir və şikayət müalicəyə baxmayaraq artır. Tonzillitin özü haqqında ətraflı məlumatı badamcıqların iltihabı yazısında oxuya bilərsiniz.
Oxşar əlamətləri başqa vəziyyətlər də verə bilər: infeksion mononukleoz, udlaqarxası və ya parafaringeal abses, diş mənşəli infeksiyalar. Ona görə diaqnozu müayinə qoyur.
Diaqnoz necə qoyulur?
Əksər hallarda LOR həkimi ağız boşluğuna və boğaza baxaraq absesdən şübhələnir: badamcığın üstündə və yanında qabarıqlıq, yumşaq damağın asimmetriyası, dilçəyin yerdəyişməsi görünür. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün iynə ilə aspirasiya edilə bilər: irin gəlirsə, bu həm diaqnoz, həm də müalicənin başlanğıcıdır.
Ağzı açmaq çox çətin olanda, şişkinlik boyuna yayılırsa və ya dərin boyun infeksiyasından şübhə varsa, ultrasəs və ya kompüter tomoqrafiyası istənilə bilər. Qan analizləri iltihabın dərəcəsini və ümumi vəziyyəti qiymətləndirməyə kömək edir.
Müayinəyə gələndə həkimə bunları deyin: boğaz ağrısı neçə gündür davam edir, hansı tərəfdə daha güclüdür, ağzı nə qədər aça bilirsiniz, maye içə bilirsinizmi, əvvəllər belə hal olubmu və hansı dərmanları qəbul etmisiniz. Antibiotik artıq başlanıbsa, preparatın adını və neçə gündür içdiyinizi də bildirin. Bu məlumat həkimə vəziyyətin sürətini və müalicənin təsirini qiymətləndirməyə kömək edir.
Peritonsilyar abses necə müalicə olunur?
Müalicənin əsası irinin boşaldılması, yəni drenajdır. Bunu yalnız tibbi şəraitdə həkim edir. İki əsas üsul var:
- İynə ilə aspirasiya: yerli keyləşdirmədən sonra irin iynə ilə çəkilir;
- Kəsiklə drenaj: absesin üzərində kiçik kəsik edilir və boşluq boşaldılır.
Hansı üsulun seçiləcəyini pasiyentin vəziyyəti, absesin ölçüsü və yeri müəyyən edir. Drenajla yanaşı antibiotik təyin olunur, ağrı və hərarət idarə edilir, maye qəbulunun bərpasına diqqət yetirilir. Maye qəbul edə bilməyən, ağır vəziyyətdə olan və ya kiçik yaşlı pasiyentlər bir müddət stasionar nəzarətdə saxlanıla bilər.
Evdə absesi deşməyə, boğaza alət salmağa, «sıxıb təmizləməyə» cəhd etmək təhlükəlidir: qanaxma və infeksiyanın boyuna yayılması riski yaradır.
Abses müalicə olunmasa nə baş verə bilər?
Vaxtında boşaldılmayan abses öz-özünə açıla bilər, amma bu təhlükəsiz «həll» deyil: irin udlağa axa və ya nəfəs yollarına düşə bilər. Daha ciddi hallarda infeksiya boyunun dərin qatlarına yayılır, nəfəs yolunu sıxa bilər, nadir hallarda qan damarlarını da əhatə edir. Uzun müddət maye qəbul edə bilməmək susuzlaşmaya gətirir.
Bu ağırlaşmalar nadirdir və vaxtında müalicə ilə əksər pasiyentlər bir neçə gün ərzində yaxşılaşır. Əsas məqsəd şikayət ağırlaşmazdan əvvəl həkimə çatmaqdır.
Drenajdan sonra nəyə diqqət etmək lazımdır?
Drenajdan sonra ağrı adətən bir neçə saat və ya gün ərzində xeyli azalır. Antibiotiki həkimin dediyi müddətdə, yaxşılaşma hiss etsəniz belə, sona qədər qəbul edin. Bol maye için, yumşaq və ilıq qidaya üstünlük verin.
Həkimdən yazılı təlimat alın: dərmanların adı və dozası, nəzarət müayinəsinin tarixi, hansı əlamətdə dərhal geri qayıtmaq lazım olduğu. Ağrı yenidən artırsa, hərarət qalxırsa, ağzın açılması yenə çətinləşirsə və ya qanaxma olarsa, gözləmədən müraciət edin. Abses bəzən təkrarlana bilər.
Absesdən sonra badamcıqlar mütləq çıxarılmalıdırmı?
Xeyr, hər absesdən sonra avtomatik badamcıq əməliyyatı aparılmır. Absesin drenajı ilə badamcıqların çıxarılması (tonzillektomiya) ayrı müdaxilələrdir. Tonzillektomiya barədə qərar sonradan, kəskin vəziyyət keçəndən sonra ayrıca verilir. Həkim əvvəlki absesləri, tez-tez təkrarlanan tonzillit epizodlarını və pasiyentin ümumi vəziyyətini nəzərə alır.
Əgər əvvəllər abses keçirmisinizsə, epikriz və müalicə sənədlərini qəbula gətirin: bu, gələcək plan barədə qərarı asanlaşdırır. Badamcıq əməliyyatı haqqında ümumi məlumat badamcıq cərrahiyyəsi və uşaqlar üçün adenoid və tonzillit əməliyyatı səhifələrindədir.
Absesin qarşısını almaq olarmı?
Bütün halların qarşısını almaq mümkün olmasa da, riski azaltmaq olar. Bakterial tonzillit təsdiqlənibsə, həkimin təyin etdiyi müalicəni yarımçıq saxlamayın. Boğaz ağrısı bir neçə gün içində yüngülləşmək əvəzinə bir tərəfdə güclənirsə, həkimə gecikmədən müraciət edin. Siqaret çəkmək də badamcıqətrafı abses riskini artıran amillərdən sayılır.
Təkrarlanan tonzillitin uzaq orqanlara təsiri barədə xroniki tonzillitin fəsadları yazısında ayrıca danışmışıq.
Tez-tez verilən suallar
Badamcıqətrafı abses yoluxucudurmu?
Absesin özü başqasına keçmir, amma onu yaradan boğaz infeksiyasının mikrobları damcı yolu ilə yayıla bilər. Xəstəlik dövründə ayrıca qab-qacaq istifadə etmək və əlləri tez-tez yumaq məsləhətdir.
Absesi antibiotiklə, drenaj etmədən müalicə etmək olarmı?
İrin hələ toplanmayıbsa (selülit mərhələsində), müalicə antibiotiklə aparıla bilər. Formalaşmış absesdə isə adətən irinin boşaldılması lazımdır. Hansı mərhələdə olduğunuzu müayinədə həkim müəyyən edir.
Drenaj ağrılıdırmı?
Prosedurdan əvvəl yerli keyləşdirmə edilir. Müəyyən narahatlıq ola bilər, amma irin boşaldıqdan sonra ağrı çox vaxt tez azalır və udmaq yüngülləşir.
Abses təkrarlana bilərmi?
Bəli, bəzi pasiyentlərdə abses təkrarlanır. Əvvəlki abseslər gələcəkdə badamcıq əməliyyatı barədə qərarda nəzərə alınan amillərdəndir.
Alliance Clinic-ə müraciət
Boğaz ağrısı, ağzı açmaqda çətinlik və udma problemi ilə bağlı şikayətləri qulaq-burun-boğaz həkimi qiymətləndirir. Qəbul vaxtı barədə məlumat üçün: 050 310 07 88.
Təcili hal: nəfəs darlığı, tüpürcəyi uda bilməmək və ya boyunda sürətlə artan şişkinlik varsa, planlı qəbulu gözləməyin, 103-ə zəng edin.
Mənbələr
- StatPearls (NCBI): Peritonsillar Abscess
- MedlinePlus: Peritonsillar abscess
- Cleveland Clinic: Peritonsillar Abscess (Quinsy)
- NHS: Quinsy
- Perth Children's Hospital: Peritonsillar abscess, təcili şöbə təlimatı
Bu yazı məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.



