Kişi check-up-ı: prostat və hormonal göstəricilər

Kişi check-up-ı deyəndə ağla ilk gələn PSA testidir. Beynəlxalq tövsiyələrdə isə onun yeri gözlənilənin əksinədir — və bunu bilmək qərarı dəyişir.

Qısa xülasə:

• PSA testi avtomatik tövsiyə olunan skrininq deyil: 55–69 yaş üçün qərar fərdi verilir (C dərəcəsi).
• 70 yaş və yuxarı kişilərdə USPSTF PSA skrininqinin əleyhinə tövsiyə verir (D dərəcəsi).
• Kişilər üçün A və B dərəcəli siyahı daha çox təzyiq, metabolik göstəricilər və bağırsaq skrininqindən ibarətdir.
• Qarın aortası anevrizması yoxlaması dar qrupa aiddir: 65–75 yaş, ömründə siqaret çəkmiş kişilər.
• Testosteron şikayətsiz kişilərdə rutin skrininq göstəricisi deyil.

PSA: niyə «avtomatik» deyil

ABŞ-ın Profilaktik Xidmətlər üzrə İşçi Qrupu prostat xərçəngi skrininqini 2018-ci ildə belə qiymətləndirib:

• 55–69 yaş. PSA əsaslı dövri skrininq barədə qərar fərdi olmalı və həkimlə birlikdə, potensial fayda və zərərlərin müzakirəsi ilə verilməlidir. İşçi qrupu orta əminliklə belə nəticəyə gəlib ki, bu yaş qrupunda xalis fayda bəzi kişilər üçün kiçikdir (C dərəcəsi).
• 70 yaş və yuxarı. İşçi qrupu PSA əsaslı skrininqin əleyhinə tövsiyə verir; orta əminliklə hesab edir ki, potensial fayda gözlənilən zərərdən üstün deyil (D dərəcəsi).

(Mənbə: USPSTF, Prostate Cancer: Screening, 2018.)

Səbəb testin «pis» olması deyil. Səbəb odur ki, PSA prostat xərçəngindən başqa hallarda da yüksələ bilir və aşkarlanan bəzi şişlər həyat üçün təhlükə yaratmayacaq qədər yavaş inkişaf edir. Nəticədə skrininqin bir hissəsi lazımsız biopsiya və müalicəyə aparır.

Praktik nəticə: PSA-nı «paketə əlavə edilən adi bir sətir» kimi deyil, həkimlə ayrıca müzakirə olunası qərar kimi görmək lazımdır. Bu söhbətdə yaşınız, ailə tarixçəniz və şikayətləriniz nəzərə alınır.

Kişilər üçün sübutlu siyahı

USPSTF-in A və B dərəcəli tövsiyələrindən kişilərə aid olanlar yaşa görə belədir:

• Arterial təzyiq — 18 yaşdan yuxarı (A).
• Prediabet və 2-ci tip diabet — 35–70 yaş, artıq çəki və ya piylənmə olduqda (B).
• Ürək-damar riskinin qiymətləndirilməsi — 40–75 yaş (B).
• Yoğun bağırsaq xərçəngi — 45–49 (B), 50–75 (A).
• Ağciyər xərçəngi — 50–80 yaş, 20 paket-il siqaret tarixçəsi olanlarda (B).
• Qarın aortası anevrizması — 65–75 yaş, ömründə nə vaxtsa siqaret çəkmiş kişilərdə (B).
• Hepatit C — 18–79 yaş (B); HİV — 15–65 yaş (A).
• Siqaret (A) və alkoqol (B) barədə qiymətləndirmə.

Diqqət yetirin: bu siyahıda ən yüksək dərəcəli xərçəng skrininqi prostat deyil, yoğun bağırsaqdır. Praktikada isə söhbət çox vaxt əksinə qurulur.

Testosteron və hormonal göstəricilər

Testosteron testi kişi paketlərinə tez-tez əlavə olunur, lakin o, şikayətsiz kişilərdə rutin skrininq göstəricisi kimi tövsiyə olunmur — USPSTF-in A/B siyahısında yer almır.

Bu, testin mənasız olduğu demək deyil: konkret şikayətlər olduqda həkim onu təyin edir və nəticəni klinik mənzərə ilə birlikdə şərh edir. Amma şikayət olmadan ölçmək çox vaxt aydınlıq yox, əlavə sual yaradır.

Qalxanabənzər vəzi göstəriciləri də tez-tez paketə düşür. Onların nəticəsinin nümunənin saatından necə asılı olduğunu ayrıca izah etmişik: TSH və FT4 nəticəsini oxumaq.

Paketin böyüklüyü sağlamlıq göstəricisi deyil

Cochrane-in 2019-cu il icmalı ümumi sağlamlıq yoxlamalarının ölüm və ürək-damar hadisələrinə təsirinin az və ya heç olmadığını, belə yoxlamaların isə lazımsız test və müalicələrə apara biləcəyini göstərib.

Kişi paketlərində bu problem xüsusilə görünür, çünki onlara adətən çoxlu «əlavə» göstərici qoyulur. Ümumi məntiq: check-up nədir, kimə və nə vaxt lazımdır. Yaş üzrə: 35–50 yaş, 50 yaşdan sonra.

Tez-tez verilən suallar

50 yaşım var, PSA verməliyəmmi?

USPSTF PSA skrininqi barədə fərdi qərar tövsiyəsini 55–69 yaş üçün verir. 50 yaşda qərar tamamilə fərdidir — ailə tarixçəniz və şikayətləriniz həkimlə müzakirə olunmalıdır.

PSA-m yüksək çıxıb, xərçəngdirmi?

Xeyr, PSA-nın yüksəlməsi prostat xərçəngindən başqa səbəblərlə də bağlı ola bilər. Növbəti addımı həkim müəyyən edir — və bu addım avtomatik biopsiya deyil.

72 yaşım var, PSA yoxlatmalıyam?

70 yaş və yuxarı kişilərdə USPSTF PSA əsaslı skrininqin əleyhinə tövsiyə verir (D dərəcəsi). Şikayətiniz varsa bu, skrininq deyil — diaqnostik müayinədir və qaydaları fərqlidir. Həkimlə müzakirə edin.

Testosteronumu yoxlatsam pis olmaz?

Şikayət yoxdursa, nəticənin nə ilə edəcəyiniz aydın olmur. Konkret şikayətlər varsa — onları həkimə deyin, test qərarını o versin.

Nəticə

Kişi check-up-ında ən çox gözlənilən test — PSA — beynəlxalq tövsiyələrdə avtomatik skrininq deyil: 55–69 yaş üçün fərdi qərar, 70 yaşdan sonra isə əleyhinə tövsiyə var. Sübut dərəcəsi ən yüksək olan xərçəng skrininqi isə yoğun bağırsaqdır.

Sizə uyğun siyahını qurmaq üçün onlayn randevu yaza bilərsiniz.

Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə barədə qərarı yalnız sizi müayinə edən həkim verə bilər.