Ferritin, dəmir və TIBC: anemiya panelinin oxunuşu

Ferritin cavab kağızında ən çox səhv oxunan göstəricidir. Səbəbi odur ki, o eyni anda iki şeyi əks etdirir: orqanizmin dəmir ehtiyatını və iltihab vəziyyətini. Bu ikilik olmasa, dəmir çatışmazlığının diaqnozu tək sətirlə həll olunardı.

Bu yazıda panelin hər göstəricisinin nəyi bildirdiyini, ferritinin nə vaxt yanıldıcı olduğunu və nəyə görə göstəricilərin birlikdə oxunduğunu izah edirik.

Qısa xülasə:

• Ferritin dəmir ehtiyatını göstərir, amma həm də kəskin faza zülalıdır — iltihab zamanı yüksəlir və çatışmazlığı gizlədə bilər.
• Ona görə ÜST iltihabın yayğın olduğu şəraitdə ferritinin CRP və AGP ilə birlikdə ölçülməsini tövsiyə edir.
• Serum dəmirin bioloji dəyişkənliyi yüksəkdir — tək başına oxunmur.
• Transferrin saturasiyası ölçülmür, serum dəmir və TIBC-dən hesablanır.
• Yüksək ferritin həmişə dəmir artıqlığı demək deyil, amma bəzi hallarda əlavə araşdırma tələb edir.

Panel nədən ibarətdir

Dəmir mübadiləsini qiymətləndirmək üçün adətən dörd göstərici birlikdə təyin olunur:

• Serum dəmir — qanda hazırda dövr edən dəmirin miqdarı.
• TIBC — dəmiri birləşdirmə qabiliyyəti, yəni qanın nə qədər dəmir daşıya biləcəyi.
• Transferrin saturasiyası — daşıyıcı zülalın nə qədər hissəsinin dəmirlə dolu olduğu.
• Ferritin — toxumalardakı dəmir ehtiyatının göstəricisi.

Dördü birlikdə oxunur, çünki hər biri prosesin fərqli mərhələsini göstərir: dövr edən dəmir, daşıma imkanı, daşımanın doluluğu və anbar.

Ferritin: ehtiyat göstəricisi, həm də iltihab markeri

Ferritin dəmir ehtiyatını əks etdirdiyi üçün onun aşağı olması dəmir çatışmazlığının ən erkən əlamətlərindəndir. Problem əks istiqamətdədir.

Ferritin kəskin faza zülalıdır — iltihaba cavab olaraq yüksəlir. Bu isə diaqnozu çətinləşdirir: iltihabı olan adamda dəmir ehtiyatı tükənə-tükənə ferritin «normal» görünə bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2020-ci il təlimatında bu problemi birbaşa həll edir. İnfeksiya və ya iltihabın geniş yayıldığı şəraitdə ferritin iki kəskin faza zülalı — CRP və AGP — ilə birlikdə ölçülməli, iltihabın ferritini qaldırması isə nəzərə alınmalıdır (WHO guideline on use of ferritin concentrations, 2020).

Təlimat bunun üçün bir neçə yanaşma göstərir: çatışmazlığı müəyyən edən həddi qaldırmaq (yaş qrupundan asılı olaraq 30 və ya 70 µg/L), CRP və ya AGP yüksək olan şəxsləri hesablamadan çıxarmaq, yaxud riyazi düzəliş tətbiq etmək.

Qeyd: bu rəqəmlər əhali səviyyəsində çatışmazlıq hədləridir, sizin cavab kağızınızdakı laboratoriya aralığı deyil. Aralığın niyə fərqləndiyini referans aralığı nə deməkdir yazısında izah etmişik.

CRP-nin özünün nəyi göstərdiyi və nəyi göstərmədiyi ayrıca yazıdadır: CRP və EÇS.

Praktik nəticə: ferritin normal, amma şikayət davam edirsə, həkim CRP və digər göstəricilərlə birlikdə yenidən qiymətləndirir. «Ferritinim normaldır» cümləsi tək başına çatışmazlığı istisna etmir.

Serum dəmir niyə tək oxunmur

Serum dəmirin bioloji dəyişkənliyi yüksəkdir — yəni eyni adamda ölçmədən ölçməyə xeyli fərqlənə bilər. Ona görə o, dəmir vəziyyətinin qiymətləndirilməsində tək başına deyil, panelin bir hissəsi kimi işlədilir.

Burada geniş yayılmış bir sadələşdirmə də var: «serum dəmir səhər yüksək olur». Ənənəvi olaraq belə deyilir, lakin American Journal of Clinical Pathology-də dərc olunmuş tədqiqat mənzərəni daha nüanslı göstərdi — nümunə saatlarına görə statistik fərqlər müşahidə olunsa da, ardıcıl sutkalıq ritm aşkarlanmadı; səhər dəyəri günortadan sonrakından yüksək olan şəxslər cəmi yarısı idi. Müəlliflər belə nəticəyə gəlib ki, nümunə alınmasını konkret saatla məhdudlaşdırmaq testin etibarlılığını artırmır (Dale J.C., Burritt M.F., Zinsmeister A.R., Am J Clin Pathol, 2002;117(5):802–808).

Yəni serum dəmirin dəyişkənliyi saatla izah olunub həll edilmir. Etibarlılıq göstəricilərin birlikdə oxunmasından gəlir.

Bununla belə, laboratoriyaların bir çoxu qidalanmanın təsirini azaltmaq üçün nümunənin səhər və ac qarına alınmasını tövsiyə edir. Hazırlıq qaydaları burada: analizə necə hazırlaşmalı.

TIBC və transferrin saturasiyası

TIBC qanın dəmir daşıma tutumunu göstərir. Serum dəmirlə müqayisədə onun bioloji dəyişkənliyi daha azdır — bu, üstünlükdür. Amma əvəzində analitik səhvlərə daha həssasdır (Gibson R.S. və həmmüəllifləri, Principles of Nutritional Assessment).

Transferrin saturasiyası ayrıca ölçülmür — serum dəmirin TIBC-yə nisbətindən hesablanır. Deməli, o, hər iki göstəricinin dəyişkənliyini və səhvini özündə daşıyır. Bu, hesablanmış göstəricilərə ehtiyatla yanaşmağın niyə vacib olduğunu göstərən daha bir nümunədir — eyni məntiq qanın ümumi analizindəki hesablanmış indekslərə də aiddir.

Ferritin yüksəkdirsə

Yüksək ferritin ilk növbədə dəmir artıqlığı kimi düşünülür, halbuki səbəblərin siyahısı daha genişdir — iltihab, infeksiya, qaraciyər vəziyyəti də göstəricini qaldıra bilər. Ona görə tək yüksək ferritin diaqnoz qoymur.

Bununla belə, bəzi hallarda o, araşdırma üçün siqnaldır. Amerika Qastroenterologiya Kollecinin təlimatına görə qaraciyər göstəriciləri anormal olan pasiyentlərdə dəmir səviyyəsi, transferrin saturasiyası və zərdab ferritini yoxlanmalı; transferrin saturasiyası 45%-ə bərabər və ya ondan yüksəkdirsə və/və ya ferritin yüksəkdirsə irsi hemoxromatoz üçün HFE gen analizi aparılmalıdır (Kwo P.Y. və həmmüəllifləri, Am J Gastroenterol, 2017;112(1):18–35).

Qaraciyər fermentləri ilə bağlı ayrıca yazımız: ALT, AST və GGT yüksəkdirsə.

Cavabı oxuyarkən dörd qayda

1. Ferritini tək oxumayın. İltihab göstəriciləri olmadan onun mənası yarımçıqdır.
2. Şikayət davam edirsə, «normal» sözü ilə kifayətlənməyin. İltihab ferritini qaldıra bilər.
3. Dəmir preparatı qəbul edirsinizsə deyin. Bu, panelin nəticəsinə təsir edir.
4. Panelin hamısına baxın. Dəmir, TIBC, saturasiya və ferritin bir yerdə mənzərə verir.

Tez-tez verilən suallar

Ferritinim normaldır, amma yorğunam və saçım tökülür. Dəmir çatışmazlığı ola bilərmi?

Ola bilər. Ferritin kəskin faza zülalıdır və iltihab zamanı yüksəlir, ona görə ehtiyat azala-azala nəticə normal görünə bilər. ÜST məhz buna görə ferritinin CRP və AGP ilə birlikdə qiymətləndirilməsini tövsiyə edir. Qərarı həkim verir.

Ferritinim aşağıdır, dəmir preparatına başlaya bilərəmmi?

Özbaşına başlamayın. Aşağı ferritin səbəbin nə olduğunu göstərmir, dozanı və müddəti isə həkim təyin edir. Bəzi hallarda çatışmazlığın öz səbəbi ayrıca araşdırma tələb edir.

Analizi səhər verməliyəmmi?

Laboratoriyaların bir çoxu qidalanmanın təsirini azaltmaq üçün səhər və ac qarına tövsiyə edir. Bununla belə, tədqiqatlar göstərir ki, nümunə saatını məhdudlaşdırmaq serum dəmirin etibarlılığını tək başına artırmır — əsas etibarlılıq göstəricilərin birlikdə oxunmasından gəlir.

Dəmir preparatı qəbul edirəm, analizdən əvvəl dayandırım?

Özbaşına dayandırmayın — həkimə və laboratoriyaya nə qəbul etdiyinizi deyin. Preparatın nəticəyə təsirini və nümunənin vaxtını həkim müəyyən edir.

Yüksək ferritin təhlükəlidirmi?

Tək başına diaqnoz deyil — iltihab, infeksiya və qaraciyər vəziyyəti də onu qaldıra bilər. Amma bəzi hallarda əlavə araşdırma üçün əsas olur; qərarı digər göstəricilərlə birlikdə həkim verir.

Nəticə

Dəmir paneli dörd göstəricinin birlikdə oxunmasını tələb edir. Ferritin ehtiyatı göstərir, amma iltihab zamanı yüksəldiyi üçün çatışmazlığı gizlədə bilər — ÜST bu səbəbdən onun CRP və AGP ilə birlikdə qiymətləndirilməsini tövsiyə edir. Serum dəmirin dəyişkənliyi yüksəkdir, transferrin saturasiyası isə hesablanmış göstəricidir və mənbələrinin səhvini daşıyır.

Ona görə «ferritinim normaldır» və ya «dəmirim aşağıdır» cümlələri tək başına qərar üçün kifayət etmir. Nəticəni şikayətinizlə birlikdə həkimlə nəzərdən keçirin — onlayn randevu buradan yazılır. Nümunə evdə də alına bilər: evdə qan alma xidməti.

Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə barədə qərarı yalnız sizi müayinə edən həkim verə bilər.